Biçim Bilgisi ve Kök Çeşitleri

Biçim Bilgisi ve Kök Çeşitleri

Türk dili ve edebiyatı 9 ders konusu da olan biçim bilgisi, kök, kök çeşitleri, sesteş kökler, kökteş(ortak) kökler ile ilgili hazırladığımız ders notumuz aşağıdadır. Dil bilgisi konu olan biçim bilgisi birçok önemli sınavda karşımıza çıkabilecek bir konudur.

Biçim Bilgisi Nedir?

Sözcüklerin köklerini, eklerini ve bunların birleşme yollarını; eklerin çeşitli anlam ve görevlerini, dillerin türeme ve çekim özelliklerini araştıran bir bilim dalıdır.

Bir sözcüğün yapısal özelliği incelenirken başlangıç noktası her zaman ve öncelikli olarak “kök”ü belirlemek olmalıdır. Zira yanlış belirlenmiş kök, sözcüğün yapısı ve ekleri hakkında yanlışlığa düşmemize neden olacaktır.

Kök Nedir, Tanımı, Özellikleri

  • Kök, sözcükteki ekler çıkarıldıktan sonra daha küçük parçaya ayrılamayan temel anlamını oluşturan ögedir. Kökü bulmak için sözcükteki bütün ekler çıkarılırken kök ve kökün ek almış durumu arasında bir anlam ilişkisi olması gerektiği unutulmamalıdır.

Bencillik sözcüğünü inceleyelim: ben-cil-lik: ben(isim kökü)

Bencillik, “bencil” olma durumu dolayısıyla “ben” kavramını öne çıkarmak demektir. Bu durumda “ben” kökü ile “bencil” gövdesi; “bencil” gövdesi ile de “bencillik” arasında bir anlam ilişkisi vardır.

Kökler Kaça Ayrılır?

Kökler; ad(isim) kökler ve eylem(fiil) kökler olmak üzere ikiye ayrılır.

a)Ad (İsim) Kök Nedir, Özellikleri, Örnekleri

Canlı cansız varlıkları, kavramları, onların niteliklerini tek tek yalın olarak belirten köklere “ad kök” denir.

Örneğin: at, bel, dağ, diz, göz, kan, o, pek, siz, yer …

b) Eylem (Fiil) Kök Nedir, Özellikleri, Örnekleri

İş, hareket, oluş bildiren köklere “eylem kök” denir. Bu kökler sonuna “-mak, -mek” mastar ekini getirebildiğimiz köklerdir.

Örneğin: aç-, büyü-, ekşi-, gel-, kız-, seç-…

Bilgi Notu:

İsim kökleri tek başlarına kullanılabildikleri için yazıda da ayrı olarak gösterilir. Su, süt, üst, ray…

Bir sözcüğün eylem kökü olduğunu ayırt etmek için sonuna birleşme çizgisi konur. Bu çizgi, eylem köklerinin bir ekle kullanılabileceğini gösterir.  At-, bük-, ek-, kalk- …

Ortak (İkili, Kökteş) Kök Nedir, Özellikleri, Örnekleri

Hem ad hem eylem olarak kullanılan ve her iki kullanış arasında anlam ilişkisi olan sözcük kökleridir.

Sıva/sıva-            uğraş/uğraş-

Göç/göç-            eski/eski-

Örneğin:

Beyinlerimiz Batı’ya göçüyor. (“göç-“ eylem kök)

Göç olgusu sosyolojik bir durumdur. ( “göç” ad kök)

(Bu iki kök, anlamca ilişkili olduğu için ortak köktür.)

Dizlerimin ağrısı geçmedi ve başım da ağrımaya başladı.

Ad kök                                               eylem kök

Eskiyen giysilerini ihtiyaç sahiplerine verdi. (eski, eski-)

Biliyorsun ki sana yürekten güveniyorum. ( güven, güven-)

Sesteş ( Eş Sesli) Kök Nedir, Özellikleri, Örnekleri

Söylenişleri aynı ama anlamları farklı olan köklerdir.

Sesteş kökler farklı türden olabilecekleri gibi aynı türden de olabilir.

Nehrin karşısına geçmek bir sal kullandılar. (sal, ad kök)

Otlamaları için koyunları yeşilliklere saldı. ( sal- eylem kökü)

( Birinci örnekte “ulaşım aracı”, ikinci örnekte “bırakmak” anlamındadır. Bu iki kök, anlamca ilişkili olmadığı için sesteş köktür.)

Beş bağ ıspanak, iki bağ maydanoz aldım. (bağ, ad kök)

Yaramın bağını değiştirmem gerekiyor. (bağ, ad kök)

( Birinci örnekte “demet, deste”, ikinci örnekte “sargı” anlamındadır. Bu iki kök, anlamca ilişkili olmadığı için sesteş köktür.)

Elimdeki gülleri görünce anlamlı anlamlı gülümsedi.

 Ad kök                                               eylem kök

Cevap Ver