Dil- Kültür İlişkisi ve Bazı Dil Kavramları

9.sınıf dil ve anlatım ders konularından olan iletişim, iletişim çeşitleri, iletişimin öğeleri, dil, dilin önemi, dilin işlevleri, dil-kültür ilişkisi, gösterge ve gösterge çeşitleri gibi önemli konulara ait bilgi notlarına cemalaksoy.org sitesinden ulaşabilirsiniz. Türk dili ve edebiyatı öğretmeni Cemal Aksoy tarafından hazırlanan 9. Sınıf dil ve anlatım ders notlarımız güncel ve özgündür. Bizi takip ediniz.

Dil- Kültür İlişkisi ve Bazı Dil Kavramları

Dil; milli hafızanın, milli hatıraların, duyguların ve düşüncelerin, bütün maddi ve manevi değerlerin, bütün buluş ve icatların ortak hazinesidir. Millet denilen insan topluluğunun en önemli sosyal varlığıdır. Kültürün ilk ve en temel unsurudur.

İnsan denilen varlık dil ile düşünür, dil ile hisseder; yaşayıp düşündüklerini dili vasıtasıyla başkalarına aktarır. Bu yönüyle dil, kültür unsurlarının başında gelir. Dil olmadan kültürel unsurların meydana gelmesi de mümkün değildir. Dil; onu kullanan milletin zihninin nasıl çalıştığını, mantığını, düşünce yapısını ortaya koyar. Bu yönüyle de dil, kültüre ait bütün değerleri bünyesinde barındıran eşsiz bir hazinedir. Dil ile kültür arasındaki ilişkiyi iyi anlayabilmek için kültürün yaygın tanımlarından birkaçını da vermek gerekir.

Kültür, bir toplumun yaşama tarzıdır. (C. Wıesler)

Kültür denilince karşımıza bir yığın hadise çıkar. Bir toplumda, tabiatın dışında, insan elinden ve dilinden çıkma her şey kültür kavramı  içerisine girer. (Mehmet Kaplan)

Kültür, bir topluluğu, bir milleti millet yapan, onu başka milletlerden ayıran hayat tezahürlerinin bütünüdür. Bu hayat tezahürleri her milletin kendine has olan milli değerleridir.  (Muharrem Ergin)

Yukarıdaki tanımlardan da anlaşılacağı üzerine kültür denilince akla ilk gelen şey dildir. Dil ise millet denilen sosyal varlığı birleştirmedeki en önemli unsurdur. Bireyler arasında duygu ve düşünce birliği meydana getirerek bireylerin millet olmasını sağlayan en önemli etkendir. Milletler duygu ve düşüncelerini yazıya geçirince duygu ve düşünceler kalıcı olur, her zaman hem de mekan içinde yayılır. Bir kültür hazinesi niteliğindeki Orhun Abideleri, Dvan-ı Lügati’t Türk, Kutadgu Bilig gibi eserler, atasözlerimiz, deyimlerimiz dilin yazıya geçirilmiş olması sayesinde bugüne aktarılabilmiştir. Ulusal kimliğin bir parçası kabul edilen kültür ürünleri, bilimsel buluşlar, kişisel tecrübeler kuşaktan kuşağa ancak dil ile aktarılabilmektedir.

Sonuç olarak dil ile kültür arasında çok kuvvetli bir bağ vardır, bu bağdaki zedelenme veya kopmalar milletin de çözülmesine, parçalanmasına sebep olur. Dil bozulursa kültür değerlerinde de çözülmeler başlar. Kültür değerlerindeki çözülmeler toplumun her kesimini etkiler. Böyle bir ortamda sanat niteliksizleşir, edebiyat çöker, insanlar birbirlerini anlayamaz hale gelir. Bütün bunlardan dolayı dili korumak kültürü korumaktır, kültürü korumak ise milleti korumaktır.

Kullanımda Ortaya Çıkan Dil Türleri

Lehçe

Bir dilin metinlerle takip edilemeyen karanlık dönemlerinde kendisinden ayrılan ve ayrıldığı dilden hem ses hem de biçim(yapı) bakımından farklılıklar içeren koludur.

Bilgi Notu: Türkçenin metinlerle takip edilebilen dönemleri, içinde bulunduğumuz şu zamanda bilinen ilk yazılı metinlerimiz kabul edilen Orhun Abideleri’nin yazıldığı zaman dilimine kadar ki tarihsel aralıktır. O halde, Orhun Abideleri’nin yazıldığı dönemden önce Türkçeden ayrılan kollar, Türkçenin lehçeleridir. Bu lehçeler Çuvaşça ve Yakutçadır.

Bir dille o dilin lehçeleri arasında ses, yapı, söz dizimi gibi yönlerden büyük farklılıklar vardır. Siyasi, coğrafi, tarihsel ve kültürel kopukluklar, farklı lehçeleri konuşan toplulukları birbirlerini anlayamaz duruma getirir. O lehçeler artık lehçe olmaktan çıkar bağımsız birer dil kabul edilir.

Şive

Bir dilin metinlerle takip edilebilen dönemlerinde kendisinden ayrılmış olup konuşulduğu yerleşim yerlerine özgü olan bazı ses ve şekil farklılıkları gösteren kollarına şive denir. İçinde bulunduğumuz bu dönemden Orhun Abideleri’nin yazıldığı döneme kadarki zaman dilimi içinde Türkçeden ayrılan kollar Türkçenin şiveleridir. Azeri Türkçesi, Özbek Türkçesi, Türkmen Türkçesi, Türkçenin önemli şiveleridir.

Misal:

Ben seni seviyorum. (Türkiye Türkçesi)

Men seni sevirem. (Azeri Türkçesi)

Ağız

Bir dilin yazılı metinlerle izlenebilen, yalnızca ses(söyleyiş) bakımından değişiklikler içeren, yapı (biçim) bakımından farklılıklar içermeyen koludur. Daha kısa bir ifadeyle: Bir dilin herhangi bir yöreye veya etnik topluluğa bağlı olarak ortaya çıkan sadece söyleyiş farklılıkları taşıyan kollarına ağız denir.

Misal:

Geliyorum- İstanbul ağzı

Geliyom- Ege ağzı

Celeyrum- Karadeniz ağzı

Celirem- Erzurum ağzı

Argo

Bir toplumda ortak dilden farklı olarak aynı meslek gruplarının kendi aralarında kullandığı özel dil veya söz dağarcığına argo denir. Günümüzde daha çok jargon terimiyle karşılanmaktadır.

Jargon

Belirli bir meslek grubunun  ve topluluğun kendilerine has oluşturdukları dil bölümüdür.

Bilgi Notu: Günümüz Türkçesinde argo her yerde kullanılmayan, kullanılması hoş karşılanmayan çoğunlukla eğitimsiz ve kaba kişilerin söylediği söz veya deyimlerden oluşan kelime dağarcığı anlamında kullanılmaktadır.

Yazı Dili

Lehçe ve şiveler zamanla kendi yazı dillerini oluştururken bir ülkedeki her ağzın farklı bir yazı dili oluşmaz. Ülkedeki ağızlardan biri çeşitli nedenlerden ötürü öne çıkar, o ülkenin ortak kültür dili konumuna gelir. Ortak dil aynı zamanda resmi dil haline gelir ve yazışmalarda kullanılarak yazı dili olur. Bu dile aynı zamanda edebi dil de denir. Türkiye’de “İstanbul Ağzı” yazı dili olarak kabul edilmiştir.cemalaksoy.org

Başlangıçta ağız iken toplumun geneli tarafından kullanılmaya başlayan dile yazı dili denir.

Konuşma Dili

Bir toplumun günlük yaşamında evde, sokakta kısacası sözlü iletişimin tamamında kullandığı dile konuşma dili denir. Konuşma dilinde yazı dilinden farklı olarak ses tonu, vurgu, söyleyiş tarzı, jest ve mimikler çok önemlidir. Konuşma dilinde sözcükler telaffuz edilirken bazen kimi sesler değişebilir, bazı heceler yutulabilir ve sözcükler yazı dilinden farklı ifade edilebilir.

Örneğin yazı dilinde “geleceğiz” sözcüğü konuşma dilinde “gelicez”

CEVAP VER