Dilin İşlevleri ve Çeşitleri

Dilin İşlevleri ve Çeşitleri

9.sınıf dil ve anlatım ders konularından olan iletişim, iletişim çeşitleri, iletişimin öğeleri, dil, dilin önemi, dilin işlevleri, dil-kültür ilişkisi, gösterge ve gösterge çeşitleri gibi önemli konulara ait bilgi notlarına cemalaksoy.org sitesinden ulaşabilirsiniz. Türk dili ve edebiyatı öğretmeni Cemal Aksoy tarafından hazırlanan 9. Sınıf dil ve anlatım ders notlarımız güncel ve özgündür. Bizi takip ediniz.

Dil, iletişim şemasında yer alan öğelerin ileti ile ilişkisine göre yeni ve farklı görevler alır. Bu görevlere “işlev” denir. Dil, kullanım amacına göre farklı işlevler yüklenebilir.

Bilgi Notu: Bir iletişimde dil, birden çok işleviyle kullanılabilir.cemalaksoy.org

1)Göndergesel(göndericilik) İşlev:  Bir ileti dilin göndergeyi olduğu gibi ifade etmesi için düzenlenerek oluşturulmasıdır. Amaç; bir varlığı ya da görüşü açıklamak, bilgi vermek, bir düşünceyi açıklamaksa dil, göndergesel işlevde kullanılmıştır. Bilgi vermek amacıyla kullanılır.

Bilgi Notu: Gazetelerdeki haber metinlerinde, ürünlerin üzerinde, ambalajında veya kullanma kılavuzlarında, her türlü bilimsel açıklamalarda ve öğretmenlerin sınıfta kullandığı konu anlatımlarında dil daha çok bu işlevde kullanılmaktadır.

Misal: Dünya bugünkü şeklini almadan önce gaz ve toz bulutuydu.

2)Heyecana Bağlı İşlev (Duygusal ve Anlatımsal İşlev): Bir ileti, göndericinin iletinin konusu karşısındaki duygu ve heyecanlarını dile getirmek amacıyla oluşturulmuşsa o iletişimde dil heyecana bağlı işlevde kullanılmıştır. Bu işlev daha çok, göndericinin kendi iletisine karşı tutum ve davranışlarını belirtir. Korku, sevinç ve üzüntülerin dile getirildiği iletilerde dil, bu işlevde kullanılır.

Bilgi Notu: Heyecana bağlı işlevin kullanıldığı iletilerde çoğunlukla güzel, çirkin, iyi, kötü, etik, estetik… gibi öznel ifadelere, sıfat ve ünlemlere yer verilir. Duygu değeri taşıyan noktalama işaretlerinden sıkça yararlanılır. Özel mektuplarda, söylevlerde ve kimi lirik şiirlerde dilin heyecana bağlı işlevinden sıkça yararlanıldığı görülür.

Misal: Sensizlik, buz gibi kanımı donduruyor!

Üstündeki kazak gerçekten çok güzel!

3)Alıcıyı Harekete Geçirme İşlevi: Alıcıda tepki ve davranış değişikliği yaratmayı amaçlayan, alıcıdan bazı şeyleri yapmasını, bazı şeyleri de yapmamasını isteyen (emir veya telkin yoluyla) iletilerde dil, alıcıyı harekete geçirme işlevinde kullanılır.

Bilgi Notu: Propaganda amaçlı siyasi bildirilerde, reklam metinlerinde ve bu tip broşürlerde, el ilanlarında, yemek tariflerinde, kullanma kılavuzlarında dil, çoğunlukla alıcıyı harekete geçirme işlevinde kullanılır.

Misal: Herkes, sessizce tahtadaki örnekleri defterine yazsın!

4)Kanalı Kontrol İşlevi: Bir ileti, kanalın iletiyi iletmeye uygun olup olmadığını, başka bir ifadeyle ileti, iletişimin devam edip etmediğini öğrenmek amacıyla oluşturulmuşsa bu tür iletilerde dil, kanalı kontrol işlevinde kullanılmış olur.

Bilgi Notu: Dilin kanalı kontrol işlevinde iletinin içeriğinden çok iletişimin devam ettirilmesi olgusu ağır basar. Söz gelimi bir telefon görüşmesinde geçen “Alo, beni duyuyor musun?”, “Alo, orda mısın?” ifadelerinde amaç, iletinin taşıdığı içerikten çok kanalı kontrol etmek yani iletişimin devam edip etmediğini denetlemektir. Törenlerde, uzun söylevlerde, telefon görüşmelerinde daha çok dilin kanalı kontrol işlevi kullanılır.

Misal: Söylediklerimi anlıyor musun?

Beni duyuyor musun?

5)Dil Ötesi İşlev: Bir ileti, dille ilgili bilgi vermek üzere düzenlenmişse yani iletinin konusu dilin kendisi ise dili açıklamaksa o iletide dil ötesi işlev kullanılmıştır.

Bilgi Notu: Kısmen dilin göndergesel işlevine benzer. Her iki işlevde de bilgi vermek amaçlanır. Verilen bilgi dil dışındaki herhangi bir alanla ilgiliyse göndergesel işlevdir, dil bilimi ile veya dilin kurallarıyla ilgili ise dil ötesi işlevdedir. Bir derste tarih, coğrafya veya matematik öğretmeni kendi alanı ile ilgili bilgiler verirken büyük ihtimalle dili göndergesel işlevde kullanır oysa dil ve anlatım veya edebiyat öğretmeni konu anlatıyorken dil ötesi işlev kullanmış olur.

Misal: Ögelere ayırma işleminde yüklemden sonra ilk bulunması gereken öge öznedir.

6)Şiirsel (Sanatsal veya Poetik) İşlev: Bir ileti, bir anlam aktarmaktan çok karşısındakinde çağrışım uyandırmayı amaçlıyorsa dil, şiirsel işlevde kullanılmış demektir. Bu işlevde dil, insana özgü durumları sanatsal gerçeğe dönüştürmede bir araç olarak kullanılır.

Bilgi Notu: İmgeye veya kurmacaya dayalı metinlerde (edebi metinlerde) dil ağırlıklı olarak bu işlevde kullanılır. Çünkü edebi metinlerin çoğu, edebi metin olmalarının dışında özel bir anlam taşımaz, kendinden başka bir şeyi ifade etmeye ihtiyaç duymaz. Sanatsal işlevin kullanıldığı metinlerde gönderici (yazar, şair veya konuşmacı), alıcıda ( okuyucu veya dinleyici) estetik etkiler uyandırmak için günlük dilin alışılagelmiş kurallarının dışına çıkabilir. Edebi sanatlardan, çeşitli imgelerden, kelimelerin farklı anlamlarından yararlanılır.

Misal:

Düzen böyle bu gemide

Eskiler yiter yeniden

Ben değil sen seni de

Unutursun Mihriban’ım

CEVAP VER