İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı Sözlü Ürünleri

10. sınıf Türk edebiyatı ders notlarını sizlerle paylaşıyoruz. 10. Sınıf Türk edebiyatı ders müfredatında İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı, sözlü edebiyat dönemi, yazılı edebiyat dönemi, sözlü edebiyat ürünleri, destan, sav, sagu, koşuk konuları ele alınmaktadır. Doğal destanlar, yapma destanlar, İslamiyet öncesi ve sonrası Türk destanları konu anlatımına cemalaksoy.org sitesinden ulaşabilirsiniz.

İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı Sözlü Ürünleri

Koşuk

Dörtlüklerle söylenen nazım şeklidir. Yiğitlik, aşk, tabiat gibi konular işlenir. Hece vezni kullanılır. Uyak düzeni aaab, cccb, dddb şeklindedir. Koşuğun halk edebiyatındaki karşılığı “koşma”, divan edebiyatındaki karşılığı “gazel”dir.cemalaksoy.org

Sagu

Bir kişinin ölümü üzerine duyulan acıyı dile getirmek için söylenen şiirlerdir. Yuğ törenlerinde söylenen sagunun halk edebiyatındaki karşılığı “ağıt”, divan edebiyatındaki karşılığı “mersiye”dir. Uyak düzeni koşuktaki gibidir. Elimizdeki en eski sagu örneği Saka Türklerinden Alp Er Tunga adına söylenmiştir.

Sav

Kısa ve özlü sözlerdir. Bugünkü atasözünün yerine kullanılmıştır.

Destan

Eski çağlarda savaş, göç, afet gibi önemli olayların etkisiyle söylenmiş, uzun, manzum, yiğitlik öykülerinin derlenip düzenlendiği şiirlere denir.

Olayların toplumda derin izler bırakmış olması, kişilerin seçkin( kral, han, hakan vb.) olması, olay ve kişilerin olağanüstü nitelikler göstermesi, tanrıların olaylara karışması, milli dil ve nazım şekilleriyle söylenmesi, destanların çoğunlukla ortak özellikleridir.

Destanlar, oluşumları bakımından iki grupta incelenebilir:

1)Doğal Destan:

Toplumu derinden etkileyen olaylar sonunda halk arasında kendiliğinden oluşan uzun şiirlerdir. Bunlar genellikle daha sonra bir şair tarafından derlenip düzenlenmiştir.

2)Yapma Destan:

Önemli bir tarih olayının yıllar sonra, destan özelliklerine uygun olarak bir şair tarafından kaleme alındığı şiirlerdir.

Dünya edebiyatındaki bazı doğal destanlar ve ulusları:

İlyada, Odysseia                              Yunan

Şehname                                           İran

Kalevala                                              Fin

Ramayana, Mahabarata                     Hint

Nibelungen                                         Alman

Gılgamış                                              Sümer

Chanson de Roland                            Fransız

Beowulf                                              İngiliz

Cid                                                     İspanyol

İgor                                                       Rus

Şinto                                                    Japon

Dünya edebiyatında başlıca yapma destanlar:

Kurtarılmış Kudüs                           Tasso

Kaybolmuş Cennet                        Milton

İlahi Komedya                                  Dante

Robinson Cruisoe                           Daniel Defoe

Edebiyatımızda başlıca yapma destan özelliği gösteren epik şiirler:

Genç Osman Destanı                    Kayıkçı Kul Mustafa

Çanakkale Şehitlerine                   Mehmet Akif Ersoy

Üç Şehitler Destanı                        Fazıl Hüsnü Dağlarca

Türk Destanları

Türk destanlarının bugün elimizde bulunan parçaları başka ulusların kaynaklarından derlenmiştir. Bunlardan bir kısmı, doğrudan doğruya halk dilinde yaşayan parçaların derlenip yazılmasıyla elde edilmiş, bir kısmı ise eski Çin, Arap, İran, Bizans ve Batı kaynaklarından bulunmuştur. Türk destanlarında, motif adı verilen mitolojik öğeler (ışık, rüya, ağaç, demir, altın yay, at, kurt, geyik, kırklar, mağara, Hızır, sihir) ve ortak tipler (alp tipi, bilge tipi, kadın tipi) kullanılmıştır. Türk destanları İslamiyet öncesi ve İslamiyet sonrası diye iki bölüme ayrılır:

İslamiyet Öncesi Türk Destanları

1)Saka Türkleri

Alp Er Tunga Destanı:

Türk- İran savaşlarıyla, Alp Er Tunga’nın (Şehname’de Afrasyap olarak geçen kahraman) yiğitliklerinin anlatıldığı destandır.

Şu Destanı

İskender ile Türkler arasındaki savaşların ve Hükümar Şu’nun anlatıldığı destandır.

2)Hun Türkleri

Oğuz Kağan Destanı

Hun hükümdarı Mete’nin yiğitliklerini, ülkesini genişletip oğulları arasında nasıl bölüştürdüğünü anlatan destandır.

3)Göktürkler

Bozkurt Destanı

Savaşta yaralanan bir Türk’ün, dişi bir kurt tarafından kurtarılmasını, korunmasını ve Türklerin zamanla çoğalmasını anlatır.

Ergenekon Destanı

Bir yenilgi sonunda Ergenekon’ a çekilen Türklerin orada çoğalıp bir demir dağı erittikten sonra oradan kurtulmalarını anlatan destandır.

4)Uygur Türkleri

Türeyiş Destanı

Uygur hakanının, üç kızını insanoğluyla evlendirmeyi uygun bulmayarak tanrıya, kızları ile evlenmesi için yakarması ve tanrının bir kurt suretinde görünerek hakanın kızıyla evlenmesi ve Uygur Türklerinin bu evlilikten çoğalması anlatılır.

Göç Destanı

Türklerin, kutsal taşı Çinlilere vermeleri üzerine, tanrı tarafından cezalandırılmaları; kuraklığın başlaması nedeniyle de göç etmeleri anlatılır. Türk milletinin dünyanın yaratılışı hakkındaki görüş ve inanışlarını anlatarak, yakın çağlara kadar, Orta Asya Türk halkı arasında yaşama gücünü gösteren Yaratılış Destanı ise bu destanların dışında, bütün hepsinin başlangıcı sayabileceğimiz bir destandır. Bu destanda tanrı Kayra Han’ın dünyayı yaratması ve şeytanı (englig) huzurundan kovması anlatılır.

İslamiyet Dönemi Türk Destanları

Saltuk Buğra Han Destanı

Karahanlı hükümdarı Saltuk Buğra Han’ın çeşitli illerdeki insanları Müslümanlığa çağırmasını, inanmayanlara keramet göstermesin, savaşlarda ağzından ateşler saçarak inanmayanları yakması anlatılır.

Cengiz Han Destanı

Moğol hükümdarı Cengiz Han’ın yaşamı, savaşları ve Moğol istilasından sonra Kıpçak bozkırlarında ve eski Uygurların yaşadığı bölgelerdeki olaylar anlatılır.

Battal Gazi Destanı

Destanın kahramanı, Türkler arasında Battal Gazi adıyla benimsenmiş bir Arap savaşçısıdır. Emevilerin Hıristiyanlarla yaptıkları savaşlarda büyük kahramanlıklar gösteren Abdullah isimli bir kişinin kahramanlıkları, zamanla Battal Gazi destanını doğurmuştur. Battal Gazi, Müslümanlığı yaymak için insanların yanı sıra; büyücü, cadı ve dev gibi olağanüstü güçlerle de savaşır.

Danişment Gazi Destanı

Anadolu’nun fethi ve bu mücadelenin kahramanları anlatılır. Olayların tarihi gerçeklere uygunluğundan, kahramanlarının yaşamış Türk beyleri olmasından, Anadolu coğrafyasının gerçek isimleriyle anılmasından dolayı uzun süre tarih kitabı olarak nitelendirilmiştir.

Köroğlu Destanı

Destanın kahramanı Köroğlu’nun Bolu Bey’inin yaptığı zulümleri engellemek için ortaya koyduğu kahramanlıklar anlatılır. Etrafına yiğitler toplayan Köroğlu, Bolu Beyi tarafından gözlerine mil çekilerek kör edilen babasının intikamını almak için dağlara çıkar. Yaşamını yoksul ve çaresizlere yardım ederek geçirir. Halk inancına göre: “Silah icat edildi mertlik bozuldu.”demiş  ve kırklara karışmıştır.

Manas Destanı

Müslüman Kırgızlarla putperest Kalmuklar arasındaki mücadeleler anlatılır. Destanın başkahramanı Manas, İslamiyet’i yaymak için mücadele eden kahraman bir savaşçıdır. Destanda, İslamiyet öncesindeki Türklerin yaşam, kültür ve inançlarına dair bilgiler de yer almaktadır. Destan baştan sona Manas’ın kahramanlıklarını anlatır. Türk destanları arasında en hacimli olanıdır. Bu destan asırlarca, “Manasçı” denilen saz şairleri tarafından söylenmiş ve halk arasında yaşatılmıştır. İlk defa Rus bilgini Radloff tarafından yazıya geçirilmiştir. Destanın bütünü 400 bin dize tutar. Bu bakımdan dünyanın en uzun destanı sayılmaktadır.

Manas Destanı’ndan

Çıırçı adlı hanım, kızıydı Aydar Han’ın

Bu kızı almış idi, eşiydi Yakup Han’ın

Bir gün Yakup Han ona, şöyle demiş çıkşmış:

“Çıırçı”yı alalı, henüz çocuk görmedim!

Bu Çıırçı bana hiç, erkek oğul doğmadı!

On dört yıldır alalı, ana dahi olmadı!

Kutsal bir yere gidip adım bile atmadı!

Kutsal pınara gidip yanında bir yatmadı!

Ey Allahu Teala kendini bana yâr et!

Çıırçı’nın rahminde, bir erkek evlat var et!

CEVAP VER