Yazım (İmla) Kuralları

Yazım (İmla) Kuralları

Türk dili ve edebiyatı öğretmeni Cemal Aksoy'un yazım kuralları konusu hakkında hazırladığı ders notu aşağıdadır. Bu ders notumuzda büyük harflerin kullanıldığı yerler, bitişil ve ayrı yazılan birleşik kelimeler, bağlaç olan -de, -da ve -ki'nin yazımı ile ilgili çeşitil konu başlıklarını bulabilirsiniz.YGS, TEOG, KPSS gibi önemli sınavlarda bu konuyla ilgili her sene soru sorulmaktadır.cemalaksoy.org

Büyük Harflerin Kullanıldığı Yerler

  • Cümle büyük harfle başlar:

Bu yılki sınavda hepimiz başarılı olacağız.

  • Dizeler büyük harfle başlar:

Uzaklardaydın, oracıkta, öbür kıtada

Keşke yalnız bunun için sevseydim seni

  • Kişi ad ve soyadları büyük harfle başlar:

Mustafa Kemal Atatürk

  • Takma adlar da büyük harfle başlar:

Muhibbi(Kanuni Sultan Süleyman)

Kirpi(Refik Halit Karay)

  • Kişi adlarından önce ve sonra gelen unvanlar,saygı sözleri,rütbe adları ve lakaplar büyük harfle başlar:

Kaymakam Kemal Bey

Sayın Prof.Dr.Hasan Eren

Genç Osman

  • Akrabalık adları küçük harfle başlar fakat özel ada bağlı lakap veya unvan olarak kullanılırsa büyük harfle başlar:
  •  
  • Ayşe teyzemin keki çok güzel.

Hala Sultan,Nene Hatun,Gül Baba vb.

  • Cümle içinde özel adın yerine kullanılan makam veya unvan sözleri büyük harfle başlar:

Avrupa’dan gelen heyeti Vali dün kabul etti.

  • Saygı bildiren sözlerinden sonra gelen ve makam,mevki unvan bildiren kelimeler büyük harfle başlar:

Sayın Başkan

Sayın Dekan,

  • Mektuplarda,resmi yazışmalarda hitaplar büyük harfle başlar:

Sevgili Dostum,

Değerli İzleyiciler,

  • Hayvanlara verilen özel adlar büyük harfle başlar:

Pamuk,Fındık vb.

  • Millet,boy,oymak adları büyük harfle başlar:

Türk,Rus,Özberk,Tatar;Karakeçili,Kayı vb.

  • Dil ve lehçe adları büyük harfle başlar:

Türkçe,İspanyolca,Oğuzca,Tatarca vb.

  • Devlet adları büyük harfle başlar:

Türkiye Cumhuriyeti

Amerika Birleşik Devletleri

  • Din ve mezhep adları ve bunların mensuplarını bildiren sözler büyük harfle başlar:

Müslüman,Müslümanlık,Hristiyan,Budizm,Hanefi,Hanefilik,Katolik vb.

  • Din ve mitolojiyle ilgili özel adlar büyük harfle başlar

Tanrı, Allah, İlah, Cebrail, Zeus, Kibele vb.

  • "Tanrı,Allah, İlah” sözleri özel ad olarak kullanılmadıklarından küçük harfle başlar:

Amerika’da kaçakçılığın Allahları vardı.

  • Gezegen ve yıldız adları büyük harfle başlar:

Merkür, Neptün, Samanyolu vb.

  • “Ay, dünya, güneş“kelimeleri gezegen anlamı dışında kullanıldıklarında küçük harfle başlar:

O gülsün, dünyalar benim olur.

  • Düşünce, hayat tarzı, politika vb.anlamlar bildirdiğinde doğu ve batı sözlerinin ilk harfleri büyük yazılır:

Batı medeniyeti, Doğu masalları vb.

  • “Doğu, batı”sözleri yön bildirdiklerinde küçük olur:

İstanbul’un doğusu,Türkiye’nin batısı vb.

  • Kurum,kuruluş ve kurul adlarının her kelimesi büyük harfle başlar:

Türkiye Büyük Millet Meclisi, Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi, Atatürk Orman Çiftliği, Emek İnşaat,Türk Dili Edebiyat Bölümü vb.

  • Kanun, tüzük, yönetmenlik, yönerge, genelge adlarının her kelimesi büyük harfle başlar:

Medeni Kanun, Satış Yönetmeliği vb.

  • Kurum, kuruluş, merkez, bakanlık, üniversite, fakülte, bölüm, kanun, tüzük, yönetmenlik ve makam sözleri asılları kastedildiğinde büyük harfle başlar:

Bu yıl Meclis yeni döneme erken başlayacak.

  • Kitap, gazete, dergi adları ve sanat eserlerinin her kelimesi büyük harfle başlar:

Aylak Adam, Sinekli Bakkal, Türk Dili, Resmi Gazete, Hürriyet, Onuncu Yıl Marşı vb.

  • Özel ada dahil olmayan gazete, dergi, tablo vb. sözleri büyük harfle başlamaz:

Hürriyet gazetesi, Halı Dokuyan Kızlar tablosu vb.

  • Kitap,makale kurum adı vb.özel adlarda yer alan kelimelerin ilk harfleri büyük yazıldığında ve, ile, veya, ki, de, yahut sözleri ile mi soru eki küçük harfle yazılır:

Suç ve Ceza, ya Devlet Başa ya Kuzgun Leşe,Atatürk Kültür Dil ve Tarih Kurumu vb.

  • Özel adın tamamı büyük yazıldığında bu sözler de büyük harfle yazılır:

DİL VE TARİH-COĞRAFYA FAKÜLTESİ vb.

  • Dini, milli, resmi bayramlar ve kutlama günlerinin adları büyük harfle başlar:

Cumhuriyet Bayramı, Ramazan Bayramı, Miraç Kandili, Anneler Günü, Dünya Tiyatro Günü,14 Mart Tıp Bayramı, Hıdırellez vb.

  • Kurultay, sempozyum, çalıştay, açık oturum vb.toplantıların adlarında her kelimenin ilk harfi büyük yazılır:

Kitle İletişim Araçlarında Türkçenin Kullanımı Senpozyumu vb.

  • Tarihi olay, çağ ve dönem adları büyük harfle başlar:

Kurtuluş Savaşı, Yontma Taş Devri, Lale Devri, Serfetifünun Dönemi’nin vb.

  • Özel adla türetilen bütün kelimeler büyük harfle başlar:

Türklük, Avrupalı, Darvinci, Yozgatlı vb.

  • Özel ad kendi anlamı dışında yeni bir anlam kazanmışsa büyük harfle başlamaz:

Hicaz(müzikte makam)vb.

  • Para birimleri büyük harfle başlamaz:

Avro, dinar, lira vb.

  • Özel adlar yerine kullanılan“o”zamiri cümle içinde büyük yazılmaz:
  • Yer, millet ve kişi adlarıyla kurulan birleşik kelimelerde sadece özel adlar büyük harfle başlar:

Antep fıstığı, Maraş dondurması, Hindistan cevizi vb.

  • Belirli bir tarih bildiren ay ve gün adları büyük harfle başlar:

Lale Festivali 25 Haziran’da başlayacak.

  • Tabela, levha ve levha niteliğindeki yazılarda geçen kelimeler büyük harfle başlar:

Giriş, Çıkış, Başkan, Dolmuş Durağı, 3Kat vb.

  • Kitap, bildiri, makale vb.nde ana başlıktaki kelimelerin tamamı, alt başlıktaki kelimelerin ise yalnızca ilk harfleri büyük olarak yazılır.

Soru Eki “mi”nin Yazılışı

  • Ayrı yazılır. Büyük ve küçük ünlü uyumuna girer. Kendisinden sonraki ek, bu eke bitişik yazılır:

Beni mi arıyormuş?

Daha erken çıkabiliyor muyuz?

  • Soru anlamı dışında zaman veya pekiştirme anlamı taşıdığında da ayrı yazılır:

Uzun mu uzun bir caddeydi İstiklal Caddesi.

Bizi aradı mı çıkarız.

  • Birleşik kelimelerde iki kelimenin arasına girebilir, ayrı yazılır:

Tüm parası kayıp mı olmuş?

Bağlaç Olan“de,da”nın Yazılışı

  • Bağlaç olan“de-da”her zaman ayrı yazılır ve kendisinden önceki kelimeye göre büyük ünlü uyumuna girer:

Böyle de bir ihtimal var.

Bu saatte çıksak da ona yetişemeyiz.

  • Bağlaç olan“de-da”hiçbir zaman “te-ta“olmaz.

Gidip de dönmemek var.

(Gidip te dönmemek var değil.)

  • Özel addan sonra geldiğinde kesme işaretiyle ayrılmaz:

Yanında Ela da varmış.

(Yanında Ela’da varmış değil.)

Bağlaç Olan“ki”nin Yazılışı

  • Bağlaç olan “ki” ayrı yazılır:

Tut ki şu an onunlasın.

Bir yer ki yolları sen,sokakları sen…

  • “Sanki, oysaki, mademki, belki, halbuki, meğerki”sözcüklerinde,kalıplaşmış olarak bitişik yazılır.

“ile” nin Yazılışı

  • Ayrı yazılabildiği gibi kelimelere eklenerek de yazılabilir:

Bulut ile-bulutla

Çevre ile-çevreyle

  • Özel addan sonra geldiğinde kesme işaretiyle ayrılır:

Oraya Aslı’yla gitmiş

Ek Fiilin Yazılışı

  • Ek fiilin çekimli biçimleri“idi, imiş, ise” ayrı yazılabildiği gibi bitişik de yazılabilir:

Yorgun idi-yorgundu

Yabancı imiş-yabancıymış

  • Ek fiilin zarf-fiil eki almış hali de ayrı ya da bitişik yazılabilir:

Evde iken-evdeyken

  • Özel addan sonra gelip başındaki ünlüsü düşerek o adla bitişik yazıldığında kesme işaretiyle ayrılır.

Adı Ali’ydi.-Adı Ali idi

Pekiştirmeli Sözlerin Yazılışı

  • Pekiştirmeli sıfatlar, zarf bitişik yazılır:

masmavi, yapayalnız, darmadağan, sırılsıklam vb.

İkilemelerin Yazılışı

  • İkilemeler ayrı yazılır. Araya noktalama işareti konmaz:

ağır ağır, tıkır tıkır, üç beş, sere serpe, diz dize, el ele, art arda, bire bir vb.

Sayıların Yazılışı

  • Birden fazla kelimeden oluşan sayılar ayrı yazılır:

On iki, üç yüz altmış beş vb.

  • Para ile ilgili işlemlerde, çek, senet vb. belgelerde bitişik yazılabilir:
  • Sayılar harflerle de yazılabilir; saat, para tutarı, ölçü, istatislik verilere ilişkin sayılarda rakam kullanılır:

Bin yıldan beri, ayın üçüncü günü, 18.30’da, 1.500.000 lira,150 kilometre vb.

  • Saat ve dakikalar metin içinde yazıyla da yazılabilir:

Saat dokuzu be geçe, mesela saat on birde vb.

  • Dört veya daha çok basamaklı sayıların kolay okunabilmesi amacıyla içinde geçen bin, milyon, milyar, trilyon sözleri harfle yazılabilir:

2 milyar 500 bin vb.

  • Yüzde ve binde işaretleri yazılırken sayılarla işaret arasında boşluk bırakılmaz:

%15,%27 vb.

  • Adları sayılardan oluşan iskambil oyunları bitişik yazılır:

altmışaltı, seksenbir vb.

Fiillerin Yazılışı

  • Özgün biçimleri tek heceli olan bazı Arapça kökenli kelimeler“et-, ol, -eyle-“yardımcı fiilleriyle birleşirken ses düşmesine veya ses türemesine uğradıklarında bitişik yazılır:

affetmek, hissetmek, zannetmek, emretmek, cemetmek, darbolmak, hamdetmek, sabreylemek, kaybolma vb.

Kritik kutusu

Bu birleşme sırasında herhangi bir ses düşmesi,türemesi olmazsa bu kelimeler ayrı yazılır:arz etmek,göç etmek,terk etmek,var olmak vb.

  • “ebilmek, edurmak, -ekalmak, -egelmek, -ıvermek, -eyazmak”fiilleriyle kurulan kurallı birleşik fiiller her zaman bitişik yazılır:

Yapabilmek, bekleyedurmak, bakakalmak, süregelmek, bakıvermek, düşeyazmak vb.

Kısaltmaların Yapılışı ve Yazılışı

  • Kuruluş, ülke, kitap, dergi ve yön adlarının kısaltmaları her kelimenin ilk harfinin büyük olarak yazılmasıyla yapılır.

TBMM(Türkiye Büyük Millet Meclisi) ABD(Amerika Birleşik Devletleri) B(batı) GB(güneybatı)

  • Ancak bazen kelimelerin,özellikle son kelimenin birkaç harfinin kısaltmaya alındığı da görülürTÖMER(Türkçe Öğretim Merkezi) vb.
  • Gelenekselleşmiş olan T.C(Türkiye Cumhuriyeti)ve T.(Türkçe)kısaltmalarının dışında büyük harflerle yapılan kısaltmalarda nokta kullanılmaz.
  • Ölçü birimlerinin uluslar arası kısaltmaları esas alınır:

m (metre),cm (santimetre), vb.

  • Kuruluş, kitap, dergi ve yön adlarıyla ölçülerin dışında kalan kelime gruplarının kısaltmasında, ilk harfle birlikte kelimeyi oluşturan temel harfler dikkate alınır:

ed .(edebiyat),sf.(sıfat) vb.

  • Kısaltılan kelime veya kelime grubu;özel ad, unvan  veya rütbe ise ilk harf büyük olur: Alm.(Almanca), Kocatepe Mah.(Kocatepe Mahallesi), Prof.(Profesör), Alb.(Albay) vb.
  • Büyük harflerle yapılan kısaltmalara getirilen eklerde kısaltmanın son harfinin okunuşu esas alınır:

TDK’den, TL’nin vb.

  • Ancak kısaltması büyük harflerle yapıldığı halde bir kelime gibi okunan kısaltmalara getirilen eklerde kısaltmanın okunuşu esas alınır: NATO’dan, BOTAŞ’ın vb.
  • Küçük harflerle yapılan kısaltmalara getirilen eklerde kelimenin okunuşu esas alınır:

cm ‘yi, mm ‘den, kr.un vb.

  • Numara sözünün kısaltması da kelime gibi okunduğundan getirilecek olan ek,okunuşa göre getirilecektir.

No.lu, No' suz

  • Sonunda nokta bulunan kısaltmalar ve üs işaretli kısaltmalara getirilen ekler kesmeyle ayrılmaz.Bu tür kısaltmalarda ek, noktadan ve üs işaretinden sonra, kelimenin veya üs işaretinin okunuşuna göre getirilir: vb.leri Alm.dan, m’ye vb.
  • Sert ünsüzle biten kısaltmalar, ek aldıkları zaman okunuşta sert ses yumuşutulmaz: RTÜK’e(RTÜĞ’e değil), CMUK’un(CMUĞ’un değil)vb.
  • Birlik kelimesiyle yapılan kısaltmalarda söyleyişte k’nin yumuşatılması normaldir:FİSKOBİRLİK’in(söylenişi FİSKOBİRLİĞİN) vb.

Birleşik Kelimelerin Yazılışı

Bitişik Yazılan Birleşik Kelimeler

  • Ses düşmesine uğrayan birleşik kelimeler bitişik yazılır:

Birbir(biri biri), kaynata(kayın ata)vb.

  • Kelimelerin her ikincisi, birleşme sırasında anlam değişmesine uğradığında bu tür birleşik kelimeler bitişik yazılır:

Bitki adları: keçiboynuzu, kuşburnu, camgüzeli, ayşekadın(fasulye) vb.

Hayvan adları: danaburnu(böcek), yeşilbaş(ördek), karadul(örümcek) vb.

Hastalık adları: itdirseği(arpacık) vb.

Alet ve eşya adları:kargaburnu(alet), kedigözü(lamba) vb.

Yiyecek adları: kadınbudu(köfte), tavukgöğsü(tatlı), alinazik(kebap)vb.

Oyun adları: beştaş, dokuztaş vb.

Gök cisimlerinin adları: Büyükayı(yıldız kümesi), Demirkazık(yıldız), Samanyolu(yıldız kümesi) vb

Renk adları: balköpüğü, devetüyü, gülkurusu, vişneçürüğü vb.

  • Bir veya iki ögesi emir kipiyle kurulan kalıplamış birleşik kelimeler bitişik yazılır:

Albeni, ateşkez, kaçgöç, kapkaç, örtbas vb.

  • “-an,-er,mez,-miş”sıfat-fiil ekleriyle kurulan kalıplaşmış birleşik kelimeler bitişik yazılır:

Cankurtaran, dalgakıran, gökdelen, kuşkonmaz, tanrıtanımaz, çokbilmiş, güngörmüş vb.

  • İkinci kelimesi“-dı”belirli geçmiş zaman ekiyle kurulan birleşik kelimeler bitişik yazılır:

Çıtkırıldım, gecekondu, mirasyedi, şıpsevdi vb.

  • Her iki kelimesi de“-dı” geçmiş zaman eki veya“-( )r” geniş zaman eki almış ve kalıplaşmış birleşik kelimeler bitişik yazılır:

oldubitti, göçerkonar, uyurgezer vb.

  • Somut olarak yer bildirmeyen“alt, üst, üzeri” sözlerinin sona getirilmesiyle kurulan birleşik kelimeler bitişik yazılır:

Bilinçaltı, akşamüstü, gerçeküstü, ikindiüstü, olağanüstü, suçüstü, yüzüstü, akşamüzeri vb.

  • İki veya daha çok kelimeden oluşmuş il, ilçe, semt vb.yer adları bitişik yazılır:

Çanakkale, Gümüşhane, Pınarbaşı vb.

  • Ara yönleri belirten yön adları bitişik yazılır:

Güneydoğu vb.

  • “Baş” sözcüğüyle oluşturulan sıfat tamlamaları bitişik yazılır:

başbakan, başhekim, başkahraman, başöğretmen, vb.

  • “Ağa, baba, bey, efendi, hanım, nine, vb”sözlerle kurulan birleşik kelimeler bitişik yazılır:

ağabey, beyefendi, hanımanne vb.

  • “Ev”kelimesiyle kurulan birleşik kelimeler bitişik yazılır:

aşevi, bakımevi, huzurevi, konukevi, orduevi ,vb.

  • “Hane, name, zade”kelimeleriyle oluşturulan birleşik kelimeler bitişik yazılır:

Çayhane, dershane, beyanname, seyahatname, dayızade, vb.

  • Arapça veya Farsça kurala göre kurulan sözler bitişik yazılır:

Darülfünun, şeyhülislam, aleykümselam, maşallah, ehlibeyt, gayrimenkül, Kuvayımilliye, Misakımilli,vb.

  • Renk adlarıyla kurulan bitki, hayvan, hastalık, adları bitişik yazılır:

akağaç, karadut, alabalık, bozayı,akbasma, vb,

  • Kanunda bitişik geçen veya bitişik olarak tescil ettirilmiş kuruluş adları bitişik yazılır:

İçişleri Bakanlığı, Genelkurmay Başkanlığı, Yükseköğretim Kurulu, Açıköğretim Fakültesi vb:

Ayrı Yazılan Birleşik Kelimeler

  • Birleşme sırasında kelimelerinden hiçbiri veya ikinci kelimesi anlam değişikliğine uğramayan birleşik kelimeler ayrı yazılır.

Hayvan türlerinden birinin adıyla kurulanlar: dil balığı, köpek balığı, ton balığı, çalı kuşu, deve kuşu, ateş böceği, hamam böceği, at sineği, dağ keçisi, yaban keçisi vb.

  • Bitki türlerinden birinin adıyla kurulanlar: ayrık otu, ateş böceği, meyan kökü, yer alması, kuş üzümü, çam fıstığı, şeker pancarı, kuru fasulye, kuru üzüm, vb.
  • Nesne, eşya ve alet adlarından biriyle kurulan birleşik kelimeler ayrı yazılır:

alçı taşı ,lüle taşı, el sabunu, müzik odası, kol saati, masa örtüsü, alt geçit, tüp geçit, dolma kalem, tuz ruhu, vb.

  • Yol ve ulaşımla ilgili birleşik kelimeler ayrı yazılır:

Çevre yolu, deniz yolu, kara yolu, hava yolu vb.

  • Durum, olay, olgu bildiren sözlerden biriyle kurulan birleşik kelimeler ayrı yazılır:

Açık oturum, açık öğretim, ana dili, baş ağrısı, güç birliği, iş birliği vb.

  • “Bilim ve bilgi”sözleriyle kurulan birleşik kelimeler ayrı yazılır:

Dil bilim, ruh bilim, dil bilgisi vb.

  • Yiyecek, içecek adlarından biriyle kurulan birleşik kelimeler ayrı yazılır:

Badem yağı, maden suyu, kestane şekeri,vb.

  • Organ veya organ yerine geçen sözlerden biriyle kurulan birleşik kelimeler ayrı yazılır:

Serçe parmak, süt dişi, kepçe kulak vb.

  • Benzetme yoluyla insanın bir niteliğini anlatmak üzere bitki, hayvan, nesne adlarıyla kurulan birleşik kelimeler ayrı yazılır:

Çetin ceviz, eski kurt, demir yumruk vb.

  • Zamanla ilgili kelimeler ayrı yazılır:

Gece yarısı, hafta sonu, bağ bozumu,vb.

  • “-r, mez, -an”sıfat-fiil ekleriyle kurulan sıfat tamlaması biçimindeki birleşik kelimeler ayrı yazılır:

Çalar saat, güler yüz, yazar kasa, çıkmaz sokak, uçan daire vb.

  • Renk sözü veya renklerden birinin adıyla kurulmuş  isim tamlaması yapısındaki renk adları ayrı yazılır:

Bal rengi, gece mavisi, limon sarısı vb.

  • Rengin tonunu belirtmek üzere renkten önce kullanılan sıfatlar ayrı yazılır:

Açık mavi, koyu yeşil, kirli sarı vb.

  • Yön adlarıyla veya iç, orta,yukarı, aşağı, yakın, uzak kelimeleriyle kurulan yer adları ayrı yazılır:

Doğu Anadolu, Güney Kutbu, Güneydoğu Anadolu, Aşağı Ayrancı, Uzak Doğu vb.

  • “Dış, iç, sıra”sözleriyle kurulan birleşik kelime ve terimler ayrı yazılır:

Ahlak dışı, çağ dışı, olağan dışı, yasa dışı, hafta içi, yurt içi, aklı sıra, peşi sıra vb.

  • Somut olarak yer bildiren“alt, üst”sözleriyle oluşturulan birleşik kelimeler terimler ayrı yazılır:

Su altı, yer altı (yüzey)vb.

  • “Alt, üst, ana, ön, art, arka, yan, karşı, iç, dış, orta, büyük, küçük, sağ, sol, peşin, bir, iki, tek, çok, çift,”sözlerinin başa getirilmesiyle kurulan birleşik kelime ve terimler ayrı yazılır:

Alt yazı, ana dili, ön söz, ön yargı, art niyet, arka plan, yan etki, karşı görüş, iç savaş, dış hat, orta oyunu, sağ bek, peşin hüküm, tek eşli vb.

Cevap Ver